Osiem lat w Grudziądzu: Bożena Kraczek o starciu z Wandą Sielicką na spacerniaku

Muszę napisać dramatyczną historię z perspektywy drugiej uczestniczki konfliktu, zlokalizowaną w Polsce z polskimi realiami.

Kobieta, która trzymała blok w strachu

Nazywam się Bożena Kraczek, mam pięćdziesiąt jeden lat i siedzę w Zakładzie Karnym w Grudziądzu już siódmy rok. Za rozbój z użyciem noża dostałam czternaście lat, z czego odsiedziałam dotąd osiem. To ja jestem tą, o której inne skazane szepczą po korytarzach, tą, którą strażniczka Panek nazywa "trudnym przypadkiem" w raportach.

Nie będę udawać, że jestem ofiarą. Ale zanim opowiem, co zrobiłam tamtego wtorku na spacerniaku, muszę powiedzieć, jak to wyglądało z mojej strony, bo z zewnątrz widać tylko rękę zaciśniętą na czyichś włosach, a nie osiem lat, które człowieka w tym miejscu zmieniają w kogoś, kogo sama nie poznaję.

W celi numer dwadzieścia dwa jestem najstarsza stażem. Nowe przywożą co miesiąc — przestraszone dziewczyny, które płaczą pod kocem pierwszej nocy, i takie jak ja, które już dawno przestały płakać. Zbudowałam sobie tu pozycję, bo inaczej się nie da: albo jesteś tą, której się boją, albo jesteś tą, którą się poniża. Widziałam obie strony tego równania i wybrałam tę, w której śpię spokojnie.

Tamtego dnia, w połowie kwietnia, na spacerniaku pachniało mokrym betonem po nocnym deszczu, a przez siatkę ogrodzenia było słychać, jak na sąsiedniej ulicy ktoś odpala silnik starego dostawczaka — pewnie dostawa do stołówki. Miałam torbę więziennej bielizny do wyprania, bo pralnia znowu się zepsuła i od tygodnia wszystkie prałyśmy ręcznie w plastikowych miskach przy kranie na dworze.

Zobaczyłam ją — Wandę Sielicką, siedemdziesiąt cztery lata, drobną kobietę, która trafiła do nas dwa miesiące wcześniej za coś, o czym nikt dokładnie nie wiedział, bo sama nigdy nie opowiadała. Klęczała przy misce, powoli, metodycznie płukała jakiś podkoszulek, jakby miała przed sobą całe popołudnie i żadnych zmartwień. Ta jej spokojna pewność, z jaką robiła najprostsze rzeczy, działała mi na nerwy bardziej niż jakakolwiek zaczepka innej więźniarki. Bo ja w tym miejscu nigdy nie miałam chwili spokoju — zawsze pilnowałam pleców, zawsze kalkulowałam, kto może mnie wykończyć, jeśli okażę słabość.

Rzuciłam koło niej stertę swoich rzeczy.

— Wypierz to razem ze swoim — powiedziałam, i sama słyszałam, że mój głos brzmi twardziej, niż zamierzałam.

Ona spojrzała na mnie znad miski, otarła ręce o więzienny fartuch i powiedziała spokojnie, bez cienia strachu, jakiego się spodziewałam:

— Przepraszam, ale ledwo kończę swoje. Musisz to zrobić sama.

Coś we mnie pękło. Nie chodziło o pranie — naprawdę nie chodziło o pranie. Chodziło o to, że od ośmiu lat każdy dzień jest walką o to, żeby nikt cię nie złamał pierwszy, a ta stara kobieta odmówiła mi spokojnie, jakby moja pozycja w tym miejscu nic nie znaczyła. Jakby ośmioletnia praca na strach innych nie miała żadnej wartości wobec jej cichego "nie".

Złapałam ją za włosy i wcisnęłam jej twarz w mydliny.

Trwało to — jak mi powiedziano potem, bo ja sama straciłam poczucie czasu — jakieś dwadzieścia sekund. Czułam, jak się szarpie, jak jej ciało próbuje się wyrwać, i przez sekundę, może dwie, poczułam ulgę, jakby to ja się w końcu wynurzyła z czegoś, co mnie dusiło przez te wszystkie lata.

A potem coś się zmieniło.

Ona przestała się szarpać. Nie dlatego, że zemdlała — wyczułam to przez ręce, przez to, jak napięcie w jej karku zamieniło się w coś innego, twardszego. Jej dłoń, drobna, ze zniekształconymi od artretyzmu palcami, sięgnęła i chwyciła mój nadgarstek z siłą, jakiej nie spodziewałabym się po kimś w jej wieku. Puściłam ją, bardziej z zaskoczenia niż ze skruchy.

Wanda podniosła głowę z miski, woda ściekała jej po twarzy, mydliny wpadały do oczu, a ona nawet nie zamrugała. Odetchnęła raz, głęboko, i powiedziała cicho, tak że tylko ja to usłyszałam:

— Mój mąż robił to gorzej. Przez dwadzieścia lat. I ja nadal tu jestem.

Na spacerniaku zapadła cisza taka, że słyszałam własne serce. Dwie dziewczyny z celi obok, które zwykle chichotały na każdą moją akcję, stały bez ruchu z rękami wciąż zanurzonymi w wodzie. Strażniczka Panek, która akurat robiła obchód, przystanęła przy siatce, ale nie zdążyła interweniować — coś w tej scenie kazało jej poczekać.

Nie wiedziałam wtedy, o czym Wanda mówi. Dopiero później, w celi, jedna z dziewczyn, która miała kontakt z opieką prawną, powiedziała mi szeptem, co przeczytała w aktach sprawy, które krążyły po bloku: Wanda dostała osiem lat za zabicie męża. Nie za afekt, nie za jednorazowy wybuch. Osiemnaście lat znęcania się, dziesiątki zgłoszeń na policję, które nic nie dały, bo w tamtych czasach nikt nie traktował poważnie kobiety po pięćdziesiątce, która mówiła, że boi się własnego męża. W końcu, w noc, gdy nie miała już dokąd uciec, użyła młotka, który leżał w garażu.

Tego popołudnia, po tym jak strażniczka Panek zabrała mnie na rozmowę dyscyplinarną, a Wandę odprowadziła do ambulatorium na kontrolę, siedziałam sama w celi izolacyjnej i myślałam o tym nadgarstku, o sile, z jaką mnie chwyciła. To nie była siła kobiety, która się broni. To była siła kobiety, która już dawno przestała się bać czegokolwiek, co ja mogłam jej zrobić — bo to, co przeżyła wcześniej, było gorsze.

Dostałam dodatkowe czternaście dni w izolatce i utratę widzeń na trzy miesiące. Uważałam to za niesprawiedliwe przez pierwszy tydzień. Potem przestałam.

Bo dwa tygodnie później, gdy wróciłam na blok, zobaczyłam coś, czego się nie spodziewałam: Wanda siedziała na ławce pod oknem świetlicy, a naprzeciwko niej, z papierowym kubkiem herbaty, siedziała ta sama dziewczyna z sąsiedniej celi, która wcześniej chichotała przy każdej mojej akcji. Rozmawiały cicho. Wanda uczyła ją robić na drutach — mieli w więzieniu kurs rękodzieła, prowadzony przez wolontariuszkę z fundacji, która przyjeżdżała raz w tygodniu z Torunia.

Podeszłam bliżej, niepewna, czy w ogóle mam prawo się zbliżać. Wanda podniosła na mnie oczy — nie z nienawiścią, nie z triumfem, tylko z tym samym spokojem, który mnie tak wściekał na spacerniaku.

— Miska z wodą stoi tam, gdzie zawsze — powiedziała, wskazując głową w stronę drzwi na dwór. — Jak chcesz, mogę cię nauczyć robić na drutach zamiast prać.

Nie odpowiedziałam od razu. Stałam tam, patrząc na jej ręce, te same ręce, które osiem lat wcześniej, w kuchni gdzieś pod Bydgoszczą, sięgnęły po młotek, bo nikt inny nie chciał jej pomóc. I te same ręce teraz robiły oczko za oczkiem szalik dla dziewczyny, która nigdy w życiu nie trzymała drutów.

Usiadłam.