De notaris in de Van Woustraat

Ik werk al zeventien jaar als notarisklerk op een kantoor aan de Van Woustraat in Amsterdam-Zuid, en normaal gesproken onthoud ik van cliënten hooguit hun handtekening. Deze vergeet ik niet.

Het was een dinsdagmiddag in oktober, van die typisch Amsterdamse motregen die je paraplu niet waard is maar je jas toch doorweekt. Ik had om vier uur nog een afspraak staan met een fietsreparateur uit de Pijp, ene Herman Bosscha, en zijn schoonmoeder, mevrouw Ineke Verkerk. Iets met een schenking, stond er in de agenda. Meer wist ik niet, en meer hoefde ik ook niet te weten — ik zet koffie, leg de map klaar, en laat de notaris, mijn baas Van Rijswijck, zijn werk doen.

Herman kwam als eerste. Jack Russell aan de lijn — nee, wacht, geen hond, sorry, ik verwar het met de klant hiervoor. Hij had olie onder zijn nagels die geen zeep er meer uit kreeg, en hij droeg een fleecevest met het logo van zijn eigen zaak: Bosscha Tweewielers, sinds 1994. Hij ging zitten, wreef met zijn duim over de rand van de tafel alsof hij een velg controleerde op deuken, en zei niets. Ik schonk koffie in, hij bedankte, roerde er suiker doorheen die hij niet dronk.

Mevrouw Verkerk kwam tien minuten later, met een paraplu die ze buiten liet uitdruipen op de deurmat, en een map onder haar arm die ze niet losliet, zelfs niet om haar jas uit te trekken. Een vrouw van in de zestig, rechte rug, het soort dat op de markt op de Dappermarkt afdingt op de kilo prijs voor andijvie en wint. Ze ging tegenover Herman zitten. Geen blik werd er gewisseld die ik kon plaatsen als warm.

Van Rijswijck opende het dossier. En toen begreep ik pas waar dit over ging.

Twaalf jaar geleden was Hermans vrouw, Marijke — de dochter van mevrouw Verkerk — overleden aan een hersenbloeding, negenendertig jaar oud. Herman had de fietsenwinkel destijds samen met haar opgebouwd, in een pandje aan de Ceintuurbaan dat eigenlijk van mevrouw Verkerk en haar man was, cadeau gedaan aan het jonge stel als bruidsschat. Na Marijkes dood had niemand ooit iets op papier gezet over wie de zaak nu eigenlijk bezat. Herman runde de winkel, betaalde de huur aan zijn schoonmoeder al die jaren, zeshonderdvijftig euro per maand, netjes, op de eerste van de maand, contant in een envelop omdat mevrouw Verkerk niet met internetbankieren overweg kon of wilde.

Nu was mevrouw Verkerk hier om — zo lichtte Van Rijswijck het toe, terwijl hij zijn bril rechtzette — het pand notarieel over te dragen aan haar andere dochter, Herman zijn schoonzus, Petra, die in Almere woonde en die de fietsenwinkel wilde ombouwen tot vier appartementen. Herman zou de huur voortaan aan Petra betalen, of vertrekken. De akte lag al klaar, alleen de handtekeningen ontbraken nog.

Ik zag Hermans kaak bewegen zoals wanneer je een ketting hoort slippen die vastloopt.

"U wist hiervan," zei Van Rijswijck tegen hem, half vraag, half vaststelling.

"Ik wist dat er iets speelde," zei Herman. Zijn stem klonk schor, alsof hij hem drie dagen niet gebruikt had. "Niet dit."

Mevrouw Verkerk sloeg de map open zonder hem aan te kijken. "Petra heeft drie kinderen op een school in Almere die duizend euro per maand kost. Jij hebt niemand meer om voor te zorgen sinds Marijke er niet meer is." Ze zei het zoals je een weerbericht voorleest. "Het pand is van mij. Ik doe ermee wat ik wil."

Ik moest op dat moment een kopie maken op de gang, en toen ik terugkwam met de papieren stond Herman al. Niet geschreeuwd, niet met de vuist op tafel — dat vergeet ik nooit, hoe stil hij bleef terwijl zijn hele wereld op die tafel lag uitgestald.

"Zeventien jaar," zei hij. "Ik heb Marijke's naam op de gevel laten zetten toen ze ziek werd, zodat ze het nog kon zien vanuit het ziekenhuisbed aan de overkant. Ik heb u nooit één maand huur laten wachten. En nu wordt het gesloopt voor appartementen omdat Petra's kinderen op een dure school zitten."

Mevrouw Verkerk keek niet op van de map. "Het is mijn eigendom, Herman. Sentiment staat niet op de kadastrale akte."

Van Rijswijck schraapte zijn keel — het soort schrapen dat een notaris gebruikt als signaal dat hij liever niet midden in een familiedrama zit, wat, geloof me, in dit vak vaker voorkomt dan je zou denken. Ik ging weer zitten met mijn stapel kopieën en probeerde onzichtbaar te zijn, wat mijn eigenlijke vak is, denk ik weleens.

Herman ging niet meteen weg. Hij pakte zijn telefoon, tikte iets, en legde hem toen open op tafel, scherm naar boven, zodat mevrouw Verkerk het kon zien. Een foto. Marijke, jaren geleden, lachend voor de winkel met een schort vol fietsband-lijm, haar naam net op de nieuwe gevelbelettering.

"Ik teken niets vandaag," zei hij. "Maar ik ga wel iets doen. Ik heb elf jaar huur betaald zonder één contract. Geen kwitanties zelfs, op uw verzoek, weet u nog, voor de belasting. Ik ga morgen naar een advocaat en ik laat berekenen wat elf jaar verbouwing, onderhoud en huur in dat pand waard is aan verjaring van huurdersrecht. En ik trek mijn spaargeld terug uit de lening die ik u vorig jaar gaf voor uw dakkapel."

Dat laatste kwam aan. Ik zag het aan mevrouw Verkerks vingers, die de rand van de map iets steviger vastpakten.

"Dat geld heb je al lang terug moeten geven," zei ze, maar haar stem miste nu de gelijkmatigheid van daarvoor.

"Achtduizend euro, contant, in juni vorig jaar," zei Herman. "Ik heb de bankafschrijving nog. U niet, want u wilde het zwart. Dat wordt dan ook zwart teruggevorderd, bij de rechtbank, met de foto's van de bouwvakkers op uw dak als bewijs dat het geld ergens heen is gegaan."

Van Rijswijck keek van de een naar de ander en sloot, heel voorzichtig, het dossier. "Ik denk," zei hij, "dat we deze overdracht vandaag niet gaan afronden."

Mevrouw Verkerk stond op. De map viel bijna van haar arm; ze greep hem nog net. Voor het eerst die middag zag ik iets in haar gezicht dat geen berekening was — iets dat leek op schrik, of misschien op het besef dat ze een cijfer verkeerd had ingeschat.

Ze zei niets meer. Ze liep naar buiten, de motregen in, zonder haar paraplu, die nog steeds op onze deurmat stond uit te druipen. Herman bleef nog even, dronk zijn koude koffie eindelijk toch op, en bedankte mij voor het inschenken alsof dat het enige was dat vandaag normaal was gegaan.

Drie weken later kwam hij terug, alleen, met een andere map — zijn eigen, ditmaal. Hij had een huurcontract laten opstellen bij een andere notaris in de Rivierenbuurt, met een rechtsgeldig recht van eerste koop op het pand, getekend door mevrouw Verkerk zelf, onder haar advocaat, nadat de dreiging met de rechtbank kennelijk had geholpen om iedereen ineens wél tot afspraken te laten komen. Petra's verbouwplannen waren van tafel. De gevel aan de Ceintuurbaan hield Marijkes naam.

Ik zet nog steeds koffie voor cliënten die ik meestal binnen een uur weer vergeet. Die dinsdag niet. Als ik nu langs Bosscha Tweewielers fiets, op weg naar de Albert Cuypmarkt voor mijn boodschappen, kijk ik altijd even omhoog naar die belettering boven de deur.